Choroby, z którymi się zmagamy > Choroby nowotworowe

Markery nowotworowe i wybrane wskaźniki laboratoryjne w onkologii

(1/1)

anulka:
MARKERY NOWOTWOROWE
W wielu chorobach nowotworowych we krwi stwierdza się obecność antygenów towarzyszących, nazywanych surowiczymi antygenami lub markerami nowotworowymi. Swoistość i czułość ich oznaczeń dla rozpoznania choroby nowotworowej jest różna: PSA i CA 125 wykazują dość znaczną swoistość narządową, CEA jest mało swoisty.
* Antygen rakowozarodkowy (CEA, carcinoembryonic antigen). Nieznacznie podwyższone stężenia występują u chorych z marskością wątroby, u palaczy, w licznych przewlekłych procesach zapalnych. Wysoki poziom stwierdza się często w rakach jelita grubego, ale także w innych nowotworach (rak płuca, wątroby, trzustki, piersi, pęcherza moczowego, szyjki macicy, stercza). Oznaczanie CEA jest stosowane w monitorowaniu raka jelita grubego.
* Alfa-fetoproteina (AFP, alpha-fetoprotein). Znacznie podwyższone stężenie tego antygenu występuje w rakach wątrobowokomórkowych (50–80% przypadków) i nienasieniakowych nowotworach jądra, wywodzących się z komórek rozrodczych. Niewielki wzrost stężenia AFP obserwuje się w nowotworach żołądka i jelit oraz w niektórych chorobach nienowotworowych wątroby.
* Beta-HCG (ludzka gonadotropina łożyskowa, human chorionic gonadotropin) - jest markerem choroby trofoblastycznej (kosmówczaka i zaśniadów), niektórych nowotworów jądra (zawierających syncytiotrofoblast) oraz nowotworów typu zarodkowego - neuroblastoma i nephroblastoma.
* CA 125 (cancer antigen 125) - około 80% kobiet chorych na raka jajnika wykazuje podwyższone stężenia tego antygenu, przy czym istnieje związek pomiędzy poziomem markera i tzw. masą guza. Stężenie CA 125 może być zwiększone w zapalnych procesach toczących się w miednicy mniejszej, endometriozie, ciąży, rzadko także w innych nowotworach (rak nerki, żołądka) i u zdrowych (1% populacji).
* CA 15-3. Stężenie tego antygenu jest zwiększone u części chorych z uogólnionym rakiem piersi (czułość wzrasta przy łącznym badaniu CEA). Ze względu na brak dostatecznej czułości i swoistości marker ten nie jest uznawany za standardową metodę diagnostyczną i monitorującą w raku piersi.
* Tyreoglobulina jest użytecznym markerem raka pęcherzykowego i brodawkowatego tarczycy.
* Kalcytonina jest markerem raka rdzeniastego taczycy.
* PSA - patrz rozdział "Rak gruczołu krokowego". Antygen o dużej swoistości narządowej, lecz ograniczonej czułości dla raka stercza. Marker bardzo przydatny w monitorowaniu raka stercza.
* CA 19-9 - mało swoisty antygen raków przewodu pokarmowego (trzustka, jelito).
* Cyfra-21 (fragment cytokeratyny 19) jest znacznikiem raka płuca (czułość 50%, swoistość 96%). Może być stosowana w monitorowaniu raka żołądka i raka przełyku, jednak jej przydatność kliniczna jest niewielka.

WYBRANE ODCHYLENIA W BADANIACH LABORATORYJNYCH W PRZEBIEGU NOWOTWORÓW
- Poniżej wymieniono odchylenia badaniach laboratoryjnych najczęściej występujące w chorobach nowotworowych.

* OB. Zmiany OB są wysoce niecharakterystyczne. Podwyższenie często występuje w chorobach zakaźnych, kolagenozach i nowotworach. Szczególnie duże wartości spotyka się w procesach przebiegających z paraproteinemią (np. szpiczak mnogi, makroglobulinemia Waldenstroma) lub dysproteinemią (inne nowotwory). Niskie wartości OB mogą występować np. w policytemii.
* Proteinogram - istotne znaczenie diagnostyczne ma oznaczenie nie tylko ogólnego stężenia białka, ale przede wszystkim jego poszczególnych frakcji. Do hipoproteinemii (głównie hipoalbuminemii) może dojść w przypadku wzmożonego katabolizmu (zaawansowany proces nowotworowy) lub nadmiernego wydalania białka (krwawienie, punkcje opłucnowe lub otrzewnowe). Do zwiększenia stężenia białka dochodzi w paraproteinemiach (β-globuliny lub γ-globuliny). Wzrost stężenia γ-globulin może być objawem zespołu paraneoplastycznego.
* Fosfataza zasadowa (FZ) - jej zwiększone stężenie zwykle świadczy o patologii wątroby (izoenzym wątroby) lub układu kostnego (izoenzym kości). Występuje w procesach toczących się w kościach, przebiegających z nadmierną czynnością osteoblastów, czyli przy kościotworzeniu (a nie w procesach litycznych!). Sytuacja taka może dotyczyć zarówno pierwotnych, jak i przerzutowych nowotworów kości. Zwiększona aktywność fosfatazy zasadowej może być również spowodowana obturacją dróg żółciowych (cholestaza). Stężenie tego enzymu może być podwyższone w nowotworach wątroby, głównie przerzutowych. Niekiedy dochodzi do wzmożonej biosyntezy przez komórki nowotworowe (zespół paraneoplastyczny).
* Fosfataza kwaśna - u około połowy chorych na zaawansowanego raka stercza stwierdza się podwyższone stężenie izoenzymu swoistego dla stercza (PAP, prostatic acidic phosphatase ).
* Dehydrogenaza mleczanowa(LDH, lacte dehydrogenase ) - wzrost stężenia tego enzymu jest wysoce nieswoisty. Dochodzi do niego w przypadkach nowotworów o dużej dynamice (frakcja LDH 3). W chorobach układowych (chłoniaki złośliwe, białaczki) podwyższone jest głównie stężenie frakcji LDH 1 oraz LDH 2 i traktuje się je jako negatywny czynnik prognostyczny. Często stężenie LDH jest podwyższone w przebiegu objawów towarzyszących chorobom nowotworowym, na przykład przewlekłej zatorowości płucnej (LDH 3), niedokrwistości hemolitycznej (LDH 1 i 2) lub cholestazie w przypadku zajęcia wątroby (LDH 4 i 5).
* Beta-2-mikroglobulina - wzrost jej stężenia obserwuje się w przebiegu nowotworów układu chłonnego (chłoniaki złośliwe).
* Cholesterol - u osób z chorobami nowotworowymi względnie często obserwuje się obniżone stężenie cholesterolu.
* Poliglobulia wskazuje na patologię układu czerwonokrwinkowego lub jest zespołem paranowotworowym (rak nerki - parakrynne wydzielanie erytropoetyny).
* Żelazo - w przypadku niedokrwistości zawsze należy określić pozostałe parametry gospodarki żelazem! Do niedoboru żelaza dochodzi w przebiegu krwawień (np. nowotwory przewodu pokarmowego lub moczowo-płciowego) lub nadmiernego odkładania się żelaza w różnych tkankach nowotworowych. Hipersyderemia może świadczyć o patologii wątroby lub towarzyszyć niedokrwistości hemolitycznej w przebiegu nowotworu.
* Glukoza - w przebiegu nowotworów może dochodzić do hipoglikemii, która jest spowodowana wytwarzaniem insuliny przez rzadkie nowotwory trzustki (tzw. wyspiaki) lub substancji insulinopodobnych przez pierwotne nowotwory wątroby.
* Kwas moczowy - w nowotworach złośliwych (zwłaszcza chorobach limfoproliferacyjnych) często dochodzi do podwyższenia jego stężenia. W nowotworach o dużej chemiowrażliwości po podaniu leków cytostatycznych może wystąpić tak zwany ostry zespół lizy guza (ATLS, acute tumor lysis syndrome), którego jednym z objawów jest hiperurykemia. Stanowi to pilne wskazanie do leczenia na oddziale specjalistycznym.
* Fibrynogen - zwiększone stężenie tego białka może towarzyszyć procesom nowotworowym. Hipofibrynogenemia może z kolei pośrednio świadczyć o nowotworze, występując w przebiegu uszkodzenia wątroby lub zespołu wykrzepiania wewnątrznaczyniowego.
* Gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP, gamma-glutamyl transpeptidase) - wzrost stężenia tego enzymu świadczy o patologii wątroby, zwłaszcza z komponentą cholestazy.
* Ferrytyna - zwiększone stężenie może być spowodowane jej wytwarzaniem przez tkanki nowotworowe, uszkodzeniem wątroby przez komórki nowotworowe lub zwiększonym uwalnianiem, na przykład w przebiegu zespołu ostrej lizy guza.
* Białko C-reaktywne (CRP, C-reactive protein) - wzrost stężenia tego białka nie jest charakterystyczny i zwykle wymaga różnicowania z procesami o podłożu autoimmunologicznym.

- Zaburzenia elektrolitowe
* Hiperkalcemia jest najczęstszym zaburzeniem metabolicznym w przebiegu chorób nowotworowych (ok. 10% chorych). Dotyczy zwykle chorych na raka piersi, szpiczaka mnogiego, raka płuca, jelita grubego i gruczołu krokowego. Przyczyną są przerzuty do kości lub ektopowe wydzielanie białka podobnego do parathormonu (parathormone-related protein). Ten zespół paraneoplastyczny najczęściej jest obserwowany w raku płaskonabłonkowym (najczęściej płuca), raku nerki i raku urotelialnym. Hiperkalcemia jest wynikiem nadmiernej mobilizacji wapnia z kości, zmniejszenia wydalania z moczem (wzmożona reabsorpcja w kanalikach) lub nadmiernego wchłaniania z przewodu pokarmowego (objawy i leczenie - patrz rozdział "Medycyna paliatywna").
* Hiponatremia. U chorych na nowotwory zaburzenie to najczęściej spowodowane jest utratą sodu i wody (biegunki, wymioty, krwawienia, poty, masywne obrzęki, miąższowa nefropatia np. po cisplatynie, sekwestracja płynów np. w puchlinie brzusznej). Zespół nieprawidłowego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH, syndrome of inappropriate antidiuretic hormone secretion) zwykle występuje w drobnokomórkowym raku płuca i pierwotnych nowotworach mózgu. Hiponatremia może też mieć pochodzenie polekowe (z powodu przyjmowania leków przeciwnowotworowych, takich jak winblastyna i cyklofosfamid, oraz leków nieonkologicznych, np. diuretyków lub tuberkulostatyków).

ZABURZENIA HEMATOLOGICZNE

- Niedokrwistość jest bardzo częstym objawem towarzyszącym chorobie nowotworowej. Jej patomechanizm jest zwykle złożony, a najczęstszymi przyczynami niedokrwistości są:
* krwawienie (z przewodu pokarmowego, układu oddechowego, dróg rodnych),
* naciekanie szpiku kostnego komórkami nowotworowymi (przerzutami, komórkami białaczkowymi lub chłoniakowymi),
* uszkodzenie szpiku kostnego przez leki cytostatyczne lub promieniowanie jonizujące w przebiegu leczenia onkologicznego,
* hemoliza (najczęściej na podłożu autoimmunologicznym, np. w chłoniakach złośliwych),
* zaburzenia erytropoezy w różnych nowotworach - niedokrwistość objawowa (cytokiny),
* niedobory kwasu foliowego, witamin B12, B6, białek (np. przy upośledzonym odżywianiu lub zaburzeniach wchłaniania).
- Niedokrwistość w wyniku krwawienia w zaawansowanych chorobach nowotworowych jest zwykle mikrocytarna (niedobarwliwa), natomiast niedokrwistość będąca wynikiem naciekania szpiku lub po leczeniu onkologicznym jest zazwyczaj normocytarna (normobarwliwa).
- Niedokrwistość najczęściej występuje w przebiegu raka jelita grubego, żołądka, jajnika, nerki, płuca, gruczołu krokowego, szyjki macicy oraz w chorobach układowych.
- Każdy przypadek niedokrwistości wymaga ustalenia jej rodzaju (niedokrwistość syderopeniczna, hemolityczna, megaloblastyczna itd.), a następnie przeprowadzenia adekwatnych badań obrazowych (zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej, USG lub tomografia komputerowa jamy brzusznej), endoskopowych (gastrofiberoskopia, kolonofiberoskopia) lub innych (badanie krwi w kale), w zależności od wskazań klinicznych.
- Erytrocytoza może towarzyszyć chorobom proliferacyjnym szpiku, rakowi wątroby i nerki (parakrynna produkcja erytropoetyny).
- Leukopenia w chorobie nowotworowej najczęściej przybiera postać granulocytopenii. Do jej przyczyn zalicza się:
* nacieczenie szpiku kostnego przez komórki nowotworowe (tak jak w przypadku niedokrwistości),
* hipersplenizm (np. w niektórych chłoniakach),
* czynniki autoimmunologiczne (np. w chłoniaku limfocytarnym),
* chemioterapię i radioterapię.
- Rzadziej leukopenia może mieć charakter:
* limfopenii (np. w ziarnicy złośliwej),
* eozynopenii (w grasiczaku).
- Przyczyny trombocytopenii w nowotworach złośliwych nie odbiegają od wyszczególnionych powyżej.

ZABURZENIA KRZEPNIĘCIA KRWI W CHOROBACH NOWOTWOROWYCH
- Zaburzenia krzepnięcia krwi są najczęstszym powikłaniem choroby nowotworowej. W guzach litych zwykle mają one charakter zakrzepowo- zatorowy, natomiast w rozrostach układowych (białaczki, chłoniaki) dominuje postać krwotoczna. Niekiedy idiopatyczna zakrzepica żylna może znacznie wyprzedzać ujawnienie się nowotworu złośliwego.

- Zakrzepica występuje u kilkudziesięciu procent chorych z nowotworami złośliwymi, a klinicznie ujawnia się u 15% pacjentów. Najczęściej dotyczy raka żołądka, trzustki, jelita grubego, pęcherzyka żółciowego, raka jajnika, raka płuca oraz białaczek nielimfoblastycznych. Patomechanizm zakrzepicy jest złożony i obejmuje upośledzenie przepływu krwi, zaburzenia ściany naczyniowej i zmiany w składzie krwi (tzw. triada Virchowa). Powikłania zakrzepowozatorowe mogą mieć następującą postać:

* wędrujące zapalenie żył powierzchownych - zespół Trousseau (najczęściej w raku trzustki i innych nowotworach przewodu pokarmowego),
* przewlekła zakrzepica płucna (różne nowotwory),
* zakrzepica żył głębokich kończyn górnych (chłoniaki i inne guzy śródpiersia),
* zakrzepica żył wątrobowych (choroby układowe).

- Zarówno leczenie chirurgiczne, jak i chemioterapia, hormonoterapia oraz radioterapia mogą zwiększać ryzyko powstania powikłań zakrzepowo-zatorowych.
- Zespół rozsianego wykrzepiania śródnaczyniowego (DIC, disseminated intravascular coagulation). Zespół ten najczęściej występuje w ostrych białaczkach szpikowych, chłoniakach złośliwych, raku gruczołu krokowego, jajnika, płuca i żołądka. Zespół DIC stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga podjęcia bezzwłocznego leczenia.
- Powikłania krwotoczne najczęściej obserwuje się w przebiegu ostrych białaczek. Mogą objawiać się wybroczynami na skórze lub błonach śluzowych, krwawieniem z nosa, przewodu pokarmowego, dróg moczowych lub rodnych, lecz najgroźniejsze jest krwawienie do centralnego układu nerwowego.

W guzach litych ten rodzaj zaburzeń występuje względnie rzadko. Do patomechanizmów powikłań krwotocznych zalicza się małopłytkowość, upośledzenie funkcji płytek krwi, zaburzenia białkowe i zaburzoną syntezę czynników krzepnięcia krwi (przerzuty do wątroby).

http://www.viamedica.pl/gazety/gazeta7/artykul.phtml?id=27&indeks_art=471&VSID=90da16d

Nawigacja

[0] Indeks wiadomości